Lachowice - 200 lat kościoła. Artykuł Radosława Trusia

http://parafia-lachowice.pl/kosciol/parafialny/835-200lat.html

Autor: Radosław Jerzy Truś

(Artykuł został opublikowany w Harnasiu 15)

Lachowice, to niezbyt duża wieś, licząca niewiele ponad 2000 mieszkańców, położona u stóp Beskidu Żywieckiego. Jadąc z Żywca do Suchej Beskidzkiej pociągiem elektrycznym, który wcale nie tak dawno wyparł malowniczą „ciuchcię”, po niecałej godzinie zatrzymujemy się na stacji o dumnie brzmiącej nazwie: Lachowice Centrum. Jeden peron i skromna wiata nie bardzo pasują do tego miana, ale gdy wzrok powędruje dalej, napotka rosnącą tuż przy torach kępę wysokich drzew, a spomiędzy nich wyłuska ciemnobrązową bryłę drewnianego kościółka z wieżą, zwieńczoną charakterystyczną kopułą. Nawet jeśli mieliśmy inne plany, warto wysiąść i poświęcić mu trochę uwagi. Nie pożałujemy!

Pętla Pszczyńska

Pętla jest fragmentem Trasy Głównej. Ma połączenie z Pętlą Rybnicką (od Pielgrzymowic do Jastrzębia Zdroju lub od Zebrzydowic do Gołkowic) oraz odcinek wspólny z Pętlą Beskidzką (od Komorowic do Skoczowa). W Jawiszowicach przebiega trasa I małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej. Na Pętli Pszczyńskiej znajduje się skansen Zagroda Wsi Pszczyńskiej oraz duże skupisko kościołów drewnianych na stosunkowo niewielkim obszarze. Do najcenniejszych obiektów należy kościół Św. Marcina w Ćwiklicach ze wspaniałym wystrojem wnętrza i ciekawymi kowalskimi drzwiami do bocznej kruchty. Na uwagę zasługują też kościół Św. Klemensa w Miedźnej i Św. Krzyża w Starej Wsi.

• Bielowicko- kościół św. Wawrzyńca z 1701 r.
• Ćwiklice- kościół św. Marcina z XVII / XVIII w.

• Góra - kościół św. Barbary z 2. połowy XVI w. / Kościół parafialny p.w. Św. Barbary z 2. poł. XVI w., pierwotnie kaplica, powiększony w 1961 r., konstrukcji zrębowej z sobotami i lisicami, szalowany i pokryty gontem, od zachodu wieża czołowa.

• Grzawa- kościół Ścięcia św. Jana Chrzciciela z XVI w.
• Kaczyce- kościół Podwyższenia Krzyża Świętego z 1620 r., przeniesiony w latach 1971-72 z Ruptawy.
• Kończyce Wielkie- kościół św. Michała Archanioła z 1777 r., ze starszą wieżą z 1751 r.
• Łąka- kościół św. Mikołaja z 1660 r. z wolno stojącą wieżą
• Miedźna- kościół św. Klemensa Papieża z XVII w. powiększony w XVIII w. przez rozbudowę nawy, wieża czołowa, wyposażenie barokowe.
• Pielgrzymowice- kościół św. Katarzyny z 1680 r.
• Pszczyna- skansen "Zagroda Wsi Pszczyńskiej" 

utworzony w 1975 r. w Parku Kolejowym prezentujący wśród 16 obiektów m.in. chałupę z Grzawy, ośmioboczną stodołę z Kryr, szopę z Frydka, młyn wodny z Bojszów (obecnie karczma), spichlerz z Rudołtowic i kuźnię z Goczałkowic.

• Stara Wieś- kościół Podwyższenia Krzyża Świętego z 1522 r.; kilka drewnianych domów z XIX w. z ozdobnymi szczytami; stara szkoła z 1787 r.- obecnie Izba Regionalna.
• Wisła Mała- kościół p.w. św. Jakuba Starszego Apostoła z lat 1775–82.
• Zamarski- kościół św. Rocha z 1731 r.

Pętla Rybnicka

Pętla Rybnicka ma połączenie z Pętlą Gliwicką (od Wilczy do Żernicy i od Bełku do Paniów) oraz z Pętlą Pszczyńską (od Jastrzębia Zdroju do Pielgrzymowic). W pobliżu Pętli Rybnickiej znajdują się też oznakowane obiekty w Bukowie [62], Lubomii {63], Czernicy [64] i Pietrowicach Wielkich [65]. Najcenniejszymi obiektami są  kościoły w Łaziskach (z zachowaną XVI- wieczną polichromią) oraz Jankowicach. Kilka z obiektów na trasie pętli zostało przeniesionych z innych miejscowości (Jastrzębie Zdrój, Palowice, Rybnik – Ligocka Kuźnia, Rybnik – Wielopole)

• Bełk- kościół św. Marii Magdaleny z 1753 r.
• Gołkowice- kościół św. Anny z 1874 r.
• Jankowice Rybnickie- kościół Bożego Ciała z 1675 r.
• Jastrzębie-Zdrój, ul. ks. biskupa Bednorza- kościół świętych Barbary i Józefa z 1. połowy XVII w., przeniesiony w 1974 r. z Jedłownika.
• Łaziska- kościół Wszystkich Świętych z XVI w.
• Palowice- kościół Trójcy Przenajświętszej z 1595 r., przeniesiony w 1981 r. z Leszczyn.
• Rybnik- Ligocka Kuźnia, ul. Wolna- kościół św. Wawrzyńca z 1717 r., przeniesiony w 1975 r. z pobliskich Boguszowic.
• Rybnik- Wielopole, ul. Górna- kościół św. Katarzyny i MB Różańcowej z 1534 r., przeniesiony w 1976 r. z Gierałtowic.
• Wilcza- kościół św. Mikołaja z 1755 r.

Pętla Gliwicka

Na jej trasie znajdują się najstarsze aktualnie kościoły drewniane województwa śląskiego (Księży Las, Bojszów). dużą grupę kościołów XVII i XVIII- wiecznych uzupełnia ciekawy kościół Św. Jadwigi z 1929 r. w Zabrzu-Porębie o nietypowej dla kościołów bryle. Na trasie tej znajduje się także spichlerz plebański w Przyszowicach i wolno stojąca dzwonnica nie istniejącego drewnianego kościoła w Paczynie. Rozszerzeniem wiedzy o architekturze ludowej jest ekspozycje etnograficzne w Muzeum w Gliwicach i Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Pętla jest fragmentem Trasy Głównej i ma połączenie z Pętlą Częstochowską (z Szałszy przez Tarnowskie Góry do Koszęcina) i z Pętlą Rybnicką (z Żernicy do Wilczy lub z Paniów do Bełku). W pobliżu pętli znajdują się też oznakowane obiekty w Zabrzu- Mikulczycach [87], Bytomiu-Bobrku [85], Bobrownikach [86] i Miasteczku Śląskim [88]

• Bojszów- kościół cmentarny Wszystkich Świętych z początku XVI w.
• Gliwice - Ostropa - kościół św. Jerzego, bud. XV w. (murowane prezbiterium), przebudowanny w pol. XVII w., wieża czołowa, polichromie barokowe. Murowane gotyckie prezbiterium z XV w.
• Gliwice- kościół Wniebowzięcia NMP, bud. 1493, przebudowany w XVII w., przeniesiony kolejno z Zębowic i cmentarza komunalnego w Gliwicach, wieża czołowa.
• Gliwice, ul. Dolnych Wałów 8a- neorenesansowa willa Oscara Caro  - ekspozycja etnograficzna i kultury ludowej regionu gliwickiego w muzeum mającym siedzibę w willi
• Księży Las- kościół św. Michała Archanioła z 1494 r.
• Mikołów- Borowa Wieś, ul. Gliwicka- kościół św. Mikołaja z ok. 1640 r., przeniesiony w latach 1937-39 z Przyszowic.
• Mikołów- Paniowy- kościół św. ap. Piotra i Pawła z 1757 r.
• Paczyna- dzwonnica drewniana z 1679 r.
• Paniowy - Kościół św. ap. Piotra i Pawła 
• Poniszowice- kościół św. Jana Chrzciciela z 1499 r., rozbudowany 1775 i 1834 r. z wolno stojącą dzwonnicą z 1520 r.
• Przyszowice- spichlerz plebański z 1829 r.
• Rachowice- kościół Trójcy Świętej z 1668 r. z murowanym gotyckim prezbiterium z XV w.
• Rudziniec- kościół św. Michała Archanioła z 1657 r.
• Sierakowice- kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej z 1675 r.; 
• kapliczka św. Jana Nepomucena przy drodze do Rachowic.
• Smolnica- kościół św. Bartłomieja z ok. 1603 r.
• Szałsza- kościół Matki Boskiej z XVI/XVII w., zrekonstruowany po pożarze w 1967 r.
• Zabrze- Poręba, ul. Wolności 504- kościół św. Jadwigi z 1929 r.
• Zacharzowice- kościół św. Wawrzyńca z ok. 1580 r.
• Żernica- kościół św. Michała Archianioła z ok. 1661 r

Pętla Częstochowska

Na jej trasie znajdują się najstarsze aktualnie kościoły drewniane województwa śląskiego (Księży Las, Bojszów). dużą grupę kościołów XVII i XVIII- wiecznych uzupełnia ciekawy kościół Św. Jadwigi z 1929 r. w Zabrzu-Porębie o nietypowej dla kościołów bryle. Na trasie tej znajduje się także spichlerz plebański w Przyszowicach i wolno stojąca dzwonnica nie istniejącego drewnianego kościoła w Paczynie. Rpzszerzeniem wiedzy o architekturze ludowej jest ekspozycje etnograficzne w Muzeum w Gliwicach i Muzeum Górnośląskim w Bytomiu. Pętla jest fragmentem Trasy Głównej i ma połączenie z Pętlą Częstochowską (z Szałszy przez Tarnowskie Góry do Koszęcina) i z Pętlą Rybnicką (z Żernicy do Wilczy lub z Paniów do Bełku). W pobliżu pętli znajdują się też oznakowane obiekty w Zabrzu- Mikulczycach [87], Bytomiu-Bobrku [85], Bobrownikach [86] i Miasteczku Śląskim [88].

• CYNKÓW- KOŚCIÓŁ ŚW. WAWRZYŃCA Z 1631 ROKU:

Kościół p. w. św. Wawrzyńca z XVII w., figuruje w spisie zabytków klasy zerowej.

Wzniesiony w 1631r. przez architekta Walerego Ruraya z Pyskowic, odrestaurowany w 1955r. Drewniany, konstrukcji sumikowo-łątkowej, szalowany, wzmocniony lisicami, na

zewnątrz pobity gontem. Jednonawowy, z węższym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Przy prezbiterium od pn. prostokątna zakrystia, przy nawie od zachodu kruchta.

• Boronów- kościół Matki Boskiej Różańcowej z 1611 r., pierwszy na Śląsku kościół zbudowany na planie krzyża greckiego.
• Bór Zapilski- kościół św. Jacka z lat 1919-21.
• Częstochowa, plac Biegańskiego- ekspozycja kultury ludowej regionu częstochowskiego w Muzeum Częstochowskim.
• Koszęcin- kościół Św. Trójcy, bud. 1721-24, wieża czołowa, cenne wyposażenie barokowe, ekspozycja etnograficzna w Ośrodku Kultury i Edukacji Regionalnej.
• o kościele na www.gornyslask.net.pl 
• Mokra- kościół św. Szymona i św. Judy Tadeusza z 1708 r.
• Olsztyn, ul. Kuhna 1- ruchoma szopka Jana Wewióra w drewnianej chałupie z końca XIX w.
• Truskolasy- kościół św. Mikołaja z 1737 r.; kilkanaście drewnianych budynków mieszkalnych i gospodarskich.<
• Woźniki- kościół cmentarny św. Walentego z 1696 r.
• Złoty Potok- dawny młyn wodny "Kołaczew" na Wiercicy, z przełomu XIX/XX w.
• Zrębice- kościół św. Idziego z 1789 r.

Pętla Beskidzka

Pętla Beskidzka jest fragmentem Trasy Głównej i od Komorowic do Skoczowa ma odcinek wspólny z Pętlą Pszczyńską. Biegnie ona u podnóża Beskidu Śląskiego i Małego, na trasie popularnego objazdu Beskidów. Poza wyznaczoną trasą leżą oznakowane obiekty w Gilowicach, Szczyrku, Złatnej  i Czernichowie . Warto też wspomnieć o nie oznakowanych drewnianych kościołach w Juszczynie i Soblówce. W kilku wsiach na trasie (Istebna, Koniaków, Kamesznica) zachowały się relikty dawnej zabudowy mieszkalnej i gospodarskiej, a w górach – drewniane schroniska turystyczne

• Bielsko-Biała- Dom Tkacza, bud. XVIII w., oddział Muzeum Okręgowego. 

Budynek o konstrukcji zrębowej, w którym mieści się oddział Muzeum w Bielsku-Białej – ekspozycja prezentująca wygląd domu i warsztatu sukienniczego w XVIII- wiecznym Bielsku

• Bielsko-Biała- kościół św. Barbary z 1690 r. ul. Cyprysowa. 

Świątynia będąca przykładem d. wiejskiego budownictwa sakralnego w stylu śląsko- Małopolskim. Najcenniejszymi elementami wnętrza są  barokowe polichromie z pocz. XVIII wieku oraz gotycki tryptyk ołtarzowy z ok. 1470 r.

• Bielowicko- kościół św. Wawrzyńca, bud. 1701, wieża czołowa, poewangelicki.
• Cięcina- kościół św. Katarzyny, bud. 1542, powiększony 1667 i 1895.
• Istebna- zabytkowa drewniana zabudowa, chałupa Kawuloka.
• Istebna-iziołówka- kaplica Konarzewskich, bud. 1922, wystrój dzieła Ludwika Konarzewskiego seniora.
• Istebna-Kubalonka- kościół Podwyższenia Krzyża Św., bud. 1760 lub 1779, przeniesiony z Przyszowic, bezwieżowy.
• Istebna- Mlaskawka- kościół Józefa, bud. 1948, przeniesiony z Jaworzynki-Trzycatka, wystrój dzieła Józefa Boczka.
• Istebna- stecówka- kościół NMP Fatimskiej, bud. 1957-9, wystrój dzieła miejscowych artystów: Konarzewskiego, Wałacha i Boczka.
• Koniaków- ekspozycje sztuki ludowej w izbach regionalnych: Marii Gwarek (Koniaków 662), Heleny i Mieczysława Kamieniarzy (Koniaków 301) i Tadeusza Ruckiego (Koniaków 662).
• Laliki- Pochodzita- kościół NMP Nieustającej Pomocy z 1947 r., rozbudowany w 1965 r.
• Łodygowice- kościół św. Szymona i św. Judy Tadeusza z 1635 r., powiększony w XVIII w.
• Milówka- chałupa konstrukcji zrębowej z 1739 r., obecnie muzeum gminne "Stara Chałupa".
• Ustroń- stała wystawa etnograficzna w Muzeum Regionalnym "Stara Zagroda".
• Ustroń- Nierodzim- kościół św. Anny z 1769 r.
• Szczyrk- kościół św. Jakuba Apostoła z lat 1797-1800.
• Szczyrk- kościół św. Jana Nepomucena, bud. 1797- 1800, powiększony w 1937, wieża czołowa.
• Wisła- wystawa kultury ludowej górali beskidzkich w Muzeum Beskidzkim, na jego zapleczu kilka drewnianych chałup góralskich
• Wisła ul. Lipowa - dawny zameczek myśliwski arcyksięcia Fryderyka Habsburga wybudowany w 1897 r., przeniesiony w 1985 r. z polany Przysłop pod Baranią Górą (w latach 1925-1973 schronisko PTT i PTTK). Obecnie siedziba Oddziału PTTK "Wisła" w Wisle i punkt informacji turystycznej
• Wisła- Łabajów ul. Kopydło- kościół Znalezienia Krzyża Świętego z drewnianą wieżą z 1575 r., przeniesioną w 1983 r. z Połomi.
• Wisła- Zameczek (Zadni Groń)- kaplica z 1909 r. z zespołu nieistniejącego zameczku myśliwskiego Habsburgów
• Wisła Mała- kościół św. Jakuba i MB Dobrej Rady, bud. 1755- 82, powiększony w 1923, wieża czołowa.
• Żabnica- kościół Matki Boskiej Częstochowskiej z 1914 r.
• zywiec- stała ekspozycja "Kultura materialna górali beskidzkich" - W Muzeum miejskim.

SAD na Śląsku - Trasa Główna

• BIERUŃ STARY- KOŚCIÓŁ ŚW. WALENTEGO
• Brusiek- kościół św. Jana Chrzciciela, bud. przed 1670, wieża czołowa.
• o kościele na www.gornyslask.net.pl
• Chorzów- kościół św. Wawrzyńca, bud. 1599, przeniesiony z Knurowa, wieża czołowa.
• Chorzów (Skansen)- Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie, 57 drewnianych obiektów z Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego

Skansen na powierzchni 25 ha pokazuje 58 przykładów drewnianego budownictwa ludowego z 5 regionów Górnego Śląska i Zagłębia beskidzkiego, podgórskiego, pszczyńsko-rybnickiego, przemysłowego i lublinieckiego), m.in. kościół św. Józefa z 1791 r. z Nieboczów (w latach 1971-1995 w Rybniku-Kłokocinie), domy mieszkalne z Dziećkowic, Krasów, Panewnik, dom ostatniego sołtysa Katowic- Kazimierza Skiby, chałupy z Kromołowa, Istebnej, spichlerze dworskie i plebańskie, zagrodę pasterską z Brennej.

• Cieszowa - kościół św. Marcina, bud. 1751, wieża czołowa, cenne wyposażenie z XVIII w.
• Gwoździany - kościół Narodzenia NMP, bud. 1576, przeniesiony z Kościelisk, wieża czołowa.
• Jeleśnia - Stara karczma, bud. XVIII w.
• Katowice (Park im. T. Kościuszki)

zespół drewnianego kościoła św. Michała Archanioła, najstarsza jest świątynia z ok. 1510, wolnostojąca dzwonnica z XVII w., ogrodzenie drewniane, przeniesiony w całości ze Syrynii (zaczyn skansenu zrealizowanego dopiero po wojnie w Chorzowie).<br /></li><br /><li>Katowice, ul. Jordana 39- Muzeum Archidiecezjalne /zbiory średniowiecznej sztuki sakralnej, pochodzące z drewnianych kościołów województwa śląskiego

• Lubliniec- kościół św. Anny, bud. 1653, przeniesiony i przekształcony w 1999.
• Sadów- dzwonnica murowano-drewniana z XVII w., nieopodal murowany kościół z XIV w.
• Sieroty- kościół Wszystkich Świętych, bud. ok. 1470 (murowane prezbiterium), rozbudowany 1707, wieża czołowa z 1770.
• Bobrowniki- kościół parafialny p.w. św. Wawrzyńca z 1669 r. (wg innych źródeł w 1699 r.)- rzadki przykład kościoła dwuwieżowego.
• Buków- Kaplica Różańcowa z 1770 r.
• Bytom-Bobrek- kościół ewangelicki z 1932 r.
• Czernica- (zniszczony) spichlerz dworski z XVIII w., konstrukcji zrębowej i sumikowo-łątkowej, kryty gontem.
• Czernichów- dzwonnica wiejska z XIX w.
• Gilowice- kościół św. Andrzeja z 1547 r. z wieżą z 1641 r., przeniesiony z Rychwałdu w 1757 r.
• Juszczyna- kościół parafialny p.w. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny z lat 1924-27.
• Kamesznica
• Lubomia- kaplica św. Jana Nepomucena z ok. 1700 r.
• Miasteczko Śląskie- kościół św. Jerzego i Wniebowzięcia NMP z 1666 r.
• o kościele na www.gornyslask.net.pl 
• Pawełki- kościół filialny p.w. Matki Boskiej Fatimskiej z 1928 r.
• Pietrowice Wielkie- kościół odpustowy św. Krzyża z 1667 r.
• Podlesie- kościół parafialny p.w. św. Idziego z początku XVIII w.
• Popów- kościół pomocniczy p.w. św. Józefa Robotnika z 1858 r.
• Sławków- karczma z zajazdem z końca XVIII w.
• Soblówka- kościół parafialny p.w. Niepokalanego Serca Najświętszej Marii Panny z 1939 r.
• Tworóg Mały- kaplica św. Jana Nepomucena, bud. koniec XIX w.
• Zabrze- Mikulczyce- kościół ewangelicki z 1937 r.
• Zimna Wódka- kościół św. Marii Magdaleny, bud. 1748 lub 1524, wieża czołowa, protestancki w 1524-1701.
• Złatna- leśniczówka habsburskiego zarządu lasów z 1876 r., proj. Karol Pietschka.
• Mikuszowice Krakowskie- kościół św. Barbary, bud. 1690.
• Pilica- dzwonnica drewniana z XVIII w.
• Popielów- kościół św. Andrzeja, bud. 1654, przeniesiony na pobliski cmentarz.
• Sól- dzwonnica drewniana z 1837.

SAD na Opolszczyźnie

Jednym z charakterystycznych elementów wiejskiego pejzażu Opolszczyzny są drewniane kościoły. Z ogólnej liczby 65 (w większości zrębowych, ale również szkieletowych i konstrukcji mieszanej – z elementami murowanymi) największe ich skupisko występuje w północnej części województwa.

Kościoły są najstarszymi zabytkami budownictwa drewnianego. Uważa się że w połowie XIV w. Na Śląsku było ok. 100 murowanych kościołów i blisko 670 drewnianych. Te proporcje z biegiem czasu przesuwały się na korzyść kościołów murowanych, i na przełomie XVII/XVIII w. ilość drewnianych świątyń zmniejszyła się do ok. 500. Dane liczbowe z Górnego Śląska ukazują, że w 1870 było tam ok. 200 drewnianych kościołów, a kilkadziesiąt lat później, na przełomie XIX i XX w – 154. Najstarsze zachowane do dziś, to konstrukcje dopiero XVI- wieczne. Baldwinowice, pow. Namysłów (prezbiterium i zakrystia murowane z cegły przed 1414 r.), Bąków, pow. Kluczbork (z XVI- wiecznymi polichromiami i tryptykiem z 2.poł XIV w.), Bierdzany, pow. Opole (z XVIII- wieczną polichromią, znaną jako Śmierć Bierdzańska), Brzezinki, pow. Kluczbork (z oryginalnym drewnianym ogrodzeniem z bramą cmentarną), Jakubowice, pow. Kluczbork, Krzyżowice, pow. Brzeg (z XV- wiecznym murowanym prezbiterium), Lasowice Wielkie, pow. Kluczbork, Maciejów, pow. Kluczbork, Miechowa, pow. Kluczbork, Nasale, pow. Kluczbork (translokowany w 1936 r. ze Zdziechowic bez odbudowania wieży), - Update: Kościół niestety doszczętnie spłonął... (info: 2017) Obórki Kościół pw. św. Piotra i Pawła, obecnie kościół polskokatolicki , należy do szlaku polichromii brzeskich. Zbudowany został w XVI w. Uwagę przykuwa różnorodność materiału budowlanego: drewniana nawa, prezbiterium konstrukcji szkieletowej, drewniana wieża z 1775 r. z baniastym hełmem oraz wspaniały dach kryty gontem. We wnętrzu zauważyć można drewniany, polichromowany strop z XVII w. Olesno (kościół wzniesiony w 1518 r. i rozbudowany w 1668 r. o system pięciu kaplic), Kościół odpustowy św. Anny z 1518 r., rozbudowany w 1668-70 r. Na rzucie gwiazdy z pięcioma kaplicami. Interesujący przykład kościoła pątniczego i jeden z najciekawszych kościołów drewnianych no Śląsku. Bogaty barokowy wystrój wnętrza z XVII i XVIII w. Proślice, pow. Kluczbork, Przewóz, pow. Kędzierzyn- Koźle (przeniesiony w 1936 r. z Gierałtowic), Sowczyce, pow. Olesno (translokowany w 1917 r. z Łomnicy), Uszyce, pow. Olesno Wierzbie, pow. Olesno, Zimna Wódka, pow. Strzelce Opolskie. Kościoły spoza szlaku: Chocianowice - Kościół pogrzebowy Narodzenia NMP z 1662 r. Wyposażenie wnętrza barokowe. Czarnowąsy - Kościół odpustowy św. Anny z 1687 r., otoczony podcieniami (sobotami). Wystrój wnętrza barokowy. Kościółek spalił się w 2005 roku, podjęta została decyzja o jego odbudowie. Dobrzeń Wielki - Kościół odpustowy św. Rocha z 1658 r. otoczony podcieniami. Wyposażenie wnętrza barokowe.</li><br /><li> Kolanowice - Kościół św. Barbary, z 1678 r., no obecnym miejscu od 1810 r. (pierwotnie za murami Opola), otoczony podcieniami. Wyposażenie wnętrza barokowe. Lasowice Małe - Kościół Wniebowzięcia NMP z 1688 r. Ołtarze i wyposażenie wnętrza barokowe. Laskowice - Kościół cmentarny św. Wawrzyńca z 1686 r. częściowo otoczony podcieniami. Wewnątrz barokowy ołtarz z poł. XVII w. Stare Olesno - Kościół Marii Magdaleny z 1680 r. gruntownie odnowiony w latach 1955-59. Wewnątrz XVII- wieczny obraz Matki Boskiej.  Wędrynia - Kościół św. Jana Chrzciciela z przełomu XVII i XVIII w. odnowiony w 1959 r., wieża dobudowana w 1818 r. Wystrój wnętrza późnobarokowy z XVIII w.

SAD na Dolnym Śląsku

Żaden inny region w Europie nie ma tylu drewnianych kościółków, co Śląsk. Do dziś zachowało się ok. 140 drewnianych świątyń stanowiących charakterystyczny element głównie architektury wiejskiej.

Drewniany kościółek z XVII w. znajduje się we Wrocławiu, w Parku Szczytnickim.

Modrzewiowy kościół św. Jana Nepomucena w Parku Szczytnickim powstał w XVI w. w Starym Koźlu . W ramach ochrony zabytków został z inicjatywy Theo Effenbergera przeniesiony w 1913 r. na obecne miejsce w Parku Szczytnickim. Był wówczas elementem Wystawy Sztuki Cmentarnej w ramach Wystawy Stulecia. Przeniesienie obiektu do Wrocławia stało się możliwe dzięki właścicielowi sanatorium przeciwgruźliczego z Görbersdorfu - Adolfowi Weickertowi, który całą operację dotował.

W sieci:

• Stare fotografie kościoła
• O kościele na tuwroclaw.com
• O kościółku na visitwroclaw.eu

Jeden z największych drewnianych kościołów Śląska (też z XVII w.) stoi 40 km od Wrocławia w rejonie Doliny Baryczy, we wsi Trzebicko.

Atrakcją cieszącą się wielkim zainteresowaniem jest kościółek Wang w Karpaczu. Wybudowano go w XII w. w Norwegii. Do Karpacza został przywieziony w częściach i powtórnie złożony w 1842 r. Niedaleko Wałbrzycha zachowały się ludowe kościółki w Rybnicy Leśnej i Grzmiącej. Drewniane perełki Ziemi Kłodzkiej to barokowe świątynie Gór Bystrzyckich w Nowej Bystrzycy, Zalesiu i Kamieńczyku.

SADj na Górnym Śląsku

Szlak Architektury Drewnianej w województwie śląskim, o długości 1060 km obejmuje 93 zabytkowe obiekty i zespoły architektury drewnianej[1]: kościoły, kaplice, dzwonnice, chałupy, karczmy, leśniczówki, pałacyk myśliwski, skanseny i obiekty gospodarcze – młyn wodny i spichlerze. Za najstarsze obiekty leżące na szlaku uchodzą kościoły Wszystkich Świętych w Sierotach (pow. gliwicki) i Łaziskach (pow. wodzisławski), wzniesione w połowie XV wieku.

Szlak podzielony jest na pięć pętli: beskidzką, pszczyńską, rybnicka, gliwicką i częstochowską oraz posiada też liczącą 326 km trasę główną, łączącą Gwoździany z Jeleśnią i prowadzącą dalej do Lachowic w województwie małopolskim.

Na szlaku znajdują się też dwa skanseny: Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie i Zagroda Wsi Pszczyńskiej w Pszczynie. 

Wszystkie obiekty na szlaku oznakowane są  tablicami informacyjnymi. W celu ułatwienia penetracji szlaku został on podzielony na kilka odcinków: 

Trasę Główną o długości 326 km, biegnącą przez całe województwo (z myślą o połączeniu szlaku województwa małopolskiego z projektowanym szlakiem w województwie opolskim), 

• Pętlę Częstochowską (C) długości 180 km, 
• Pętlę Gliwicką (G) długości 160 km, 
• Pętlę Rybnicką (R) długości i 130 km, 
• Pętlę Pszczyńską (P) długości  135 km 
• Pętlę Beskidzką (B) długości  120 km. 

W punktach węzłowych umieszczono 6 zbiorczych tablic informacyjnych. Szlak uzupełniają ekspozycje etnograficzne i historyczne w muzeach: 

• w Częstochowie
• w Gliwicach, 
• Archidiecezjalnym w Katowicach, 
• Regionalnym "Stara Zagroda" w Ustroniu, 
• Beskidzkim w Wiśle, 
• w Żywcu, 
• w Ośrodku Kultury i Edukacji Regionalnej w Koszęcinie, 
• w Izbie Regionalnej Stara Chałupa w Milówce.

Szlak architektury drewnianej w Świętokrzyskim

Świętokrzyski Szlak Architektury Drewnianej powstał przy współpracy Świętokrzyskiego Urzędu Marszałkowskiego, Regionalnej Organizacji Turystycznej, WUOZ, Muzeum Wsi Kieleckiej oraz ROBiDZ Kielce.

Kościół św. Rocha w Mroczkowie - źródło: Wikipedia

Świętokrzyski Szlak Architektury Drewnianej obejmuje  około 40 obiektów – głównie drewnianych kościołów zlokalizowanych na terenie województwa Świętokrzyskiego. Istotnym elementem jest zapewnienie kompatybilności Świętokrzyskiego szlaku z istniejącymi szlakami architektury drewnianej w województwach ościennych, w szczególności z Małopolskim Szlakiem Architektury Drewnianej, który został wprowadzony jako pierwszy i siłą rzeczy wyznaczył pewien standard.

Pierwszym etapem było zebranie i aktualizacja informacji o obiektach mających być eksponowanych w ramach szlaku. Oprócz informacji dotyczących historii, stanu zachowania i własności obiektów zgromadzone zostały również dane dotyczące możliwości dojazdu i lokalizacji (współrzędne GPS) Sporządzona została także aktualna dokumentacja fotograficzna.

• http://www.drewniane.swietokrzyskie.travel - Strona drewnianego szlaku w świętokrzyskim 
• https://www.google.com/maps/d/u/0/embed?mid=1rt-O59gFZaxCxsz23VipVP5B0-M - Mapa szlaku drewnianego w świętokrzyskim - wg MUWIT.pl

Trasy Świętokrzyskiego SAD-u:

TRASA 1: (aktualizacja: sierpień 2020)

1. BUSKO-ZDRÓJ – kościółek cmentarny p.w. Św. Leonarda >>
2. CHOTELEK ZIELONY (gm. Busko-Zdrój, powiat buski) – modrzewiowy kościół p.w. Św. Stanisława bpa z 1527 r. 
3. PROBOŁOWICE (gm. Złota, powiat pińczowski) – kościół parafialny p.w. Św. Jakuba Apostoła 
4. STRADÓW (gm. Czarnocin, powiat Kazimierski) – kościół p.w. Św. Bartłomieja z 1657 r. 
5. TOPOLA (gm. Skalbmierz, powiat kazimierski)- kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia NMP 
6. CUDZYNOWICE (gm. Kazimierza Wielka, powiat kazimierski) – kościół p.w. Wszystkich Świętych z 1757 r. 
7. GORZKÓW (gm. Kazimierza Wielka, powiat Kazimierski) – kościół parafialny p.w. Św. Małgorzaty z XVIII w. 
8. RACHWAŁOWICE (gm. Koszyce, powiat proszowicki, województwo małopolskie) – kościół parafialny p.w. Narodzenia NMP 
9. ŚWINIARY (gm. Solec-Zdrój, powiat buski) – kościół p.w. Św. Stanisława bpa z poł. XVII w. 
10. ZBORÓWEK (gm. Pacanów, powiat buski)- kościół p.w. ŚŚ. Idziego i Mikołaja z 1459 r., 
11. BESZOWA (gm.  Łubnice, powiat staszowski) – dzwonnica przy kościele parafialnym p.w. Świętych Apostołów Piotra i Pawła 
12. NIEKRASÓW (gm. Osiek, powiat staszowski)- kościół modrzewiowy p.w. Nawiedzenia NMP z II poł. XVII w. 
13. STRZEGOM (gm. Rytwiany, powiat staszowski)- kościół p.w. Matki Boskiej Bolesnej i Św. Andrzeja Apostoła z przełomu XVI i XVII w.  

TRASA 2:

  
1. MAŁOGOSZCZ (m. Małogoszcz, powiat jędrzejowski) – dzwonnica przy kościele p.w. Wniebowzięcia NajŚwiętszej Marii Panny 
2. KURZELÓW (gm. Włoszczowa, powiat włoszczowski) – kaplica cmentarna p.w. Św. Anny 
3. BEBELNO (gm. Włoszczowa, powiat włoszczowski) – kościół p.w. Narodzenia NMP z 1745 r. z dzwonnicą z XVIII w. 
4. KOSSÓW (gm. Radków, powiat włoszczowski) – kościół p.w. Matki Boskiej Częstochowskiej z I poł. XVII w. z dzwonnicą z XVIII w. 
5. RAKOSZYN (gm. Nagłowice, powiat jędrzejowski)- kościół p.w. Św. Stanisława bpa z lat 1778-79 >> 
6. TRZCINIEC (gm. Nagłowice, powiat jędrzejowski) – kościół parafialny p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego 
7. OBIECHÓW (gm. Słupia, powiat jędrzejowski) – kościół p.w. Nawiedzenia NMP 
8. MIERONICE (gm. Wodzisław, powiat jędrzejowski)- dzwonnica przy kościele p.w. Św. Jakuba Apostoła 
9. KRZCIĘCICE (gm. Sędziszów, powiat jędrzejowski) – dzwonnica przy kościele p.w. Świętego Prokopa >> 
10. MIERZWIN (gm. Imielno, powiat jędrzejowski)- dzwonnica przy kościele p.w. ŚŚ. Piotra i Pawła Apostołów 
11. MNICHÓW (gm. Jędrzejów, powiat jędrzejowski)- drewniany kościół p.w. Św. Szczepana z XVIII w. z drewnianą dzwonnicą >> 
12. CHOMENTÓW (gm. Sobków, powiat jędrzejowski) – kościół parafialny p.w. Św. Marii Magdaleny >> 
13. TOKARNIA k. Chęcin – Park Etnograficzny, Muzeum Wsi Kieleckiej z 30 obiektami drewnianymi >> 
14. REMBIESZYCE (gm. Małogoszcz, powiat jędrzejowski) – kościół parafialny p.w. ŚŚ. Piotra i Pawła >>  

TRASA 3:

1. KIELCE-CENTRUM (ul. Jana Pawłą II) – Dworek Laszczyków >>
2. KAKONIN (gm. Bieliny, powiat kielecki)- drewniana chałupa >>
3. BODZENTYN (gm. Bodzentyn, powiat kielecki) – Zabytkowa Zagroda Czernikiewiczów- Punkt Etnograficzny Muzeum Wsi Kieleckiej >> 
4. TARCZEK (gm. Pawłów, powiat starachowicki) – drewniana dzwonnica przy kościele Św. Idziego Opata 
5. RADKOWICE (gm. Pawłów, powiat starachowicki)- kościół p.w. MB Częstochowskiej 1621 r., przeniesiony z Miedzierzy w 1962 r. >>. 
6. KRYNKI (gm. Brody, powiat starachowicki)- unikalna, drewniana bramowa dzwonnica z 1779 roku przy kościele p.w. Św. Marcina i Wniebowzięcia NMP 
7. PARSZÓW (gm. wąchoæk, powiat starachowicki) – kościół parafialny p.w. Zesłania Ducha Świętego 
8. SKARŻYSKO-BZIN (gm. Skarżysko-Kamienna, powiat skarżyski) – kościół p.w. Św. Józefa 
9. BLIŻYN (gm. Bliżyn, powiat Skarżyski)- kościół filialny p.w. Św. Zofii z 1818 r. 
10. MROCZKÓW (gm. Bliżyn, powiat skarżyski)- kościół parafialny p.w. Św. Rocha 
11. ODRowąŻ (gm. Stąporków, powiat konecki) – kościół filialny p.w. Św. Rozalii 
12. LIPA (gm. Ruda Maleniecka, powiat konecki) – kościół p.w. ŚŚ. Wawrzyńca i Katarzyny z 1761 r.  
  

TRASA 4: (aktualizacja: sierpień 2020)

  
1. GÓRA WITOSŁAWSKA (gm. WaŚniów, powiat ostrowiecki)- kaplica p.w. Zesłania Ducha Świętego 
2. GIERCZYCE (gm. Wojciechowice, powiat opatowski) – kościół p.w. Mikołaja bpa z I poł. XVIII w. 
3. STODOŁY (gm. Wojciechowice, powiat opatowski) – kościół p.w. Św. Teresy z XVII w. 
4. KLECZANÓW (gm. Obrazów, powiat sandomierski) – kościół p.w. ŚŚ. Katarzyny i Stanisława bpa z końca XVII w. 
5. TRÓJCA (gm. Zawichost, powiat sandomierski)- dzwonnica drewniana przy kościele p.w. Świętej Trójcy 
6. OŻARÓW (gm. Ożarów, powiat opatowski)- drewniana dzwonnica przy kościele p.w. Św. Stanisława Biskupa i Męczennika 
7. GLINIANY (gm. Ożarów, powiat opatowski) – kościół parafialny p.w. Św. Wojciecha >>
8. RUDA KOŚCIELNA (gm. Ćmielów, powiat ostrowiecki) – kościół p.w. ZaŚlubin NMP >> 
9. OSTROWIEC ŚWIęTOKRZYSKI – kościół p.w. NajŚwiętszego Serca Jezusowego, tzw. hutniczy >> 
10. BODZECHÓW (gm. Bodzechów, powiat ostrowiecki) – kościół p.w. ŚŚ. Zofii i Stanisława Kostki 1767 r., przeniesiony ze wsi Wsola w 1932 r., przebudowany w 1937 r  >> 
11. SARNÓWEK (gm. Bodzechów, powiat ostrowiecki)- kościół parafialny p.w. Św. Antoniego Padewskiego  
  

MAŁA PĘTLA KIELECKA: (aktualizacja: sierpień 2020)

  
1. KIELCE- BIAŁOGON (ul. Kolonia)- kościół p.w. Przemienienia Pańskiego z lat 1917-1918 2. KIELCE-CENTRUM (zbieg ul. Mielczarskiego i ul. Urzędniczej) – kościół parafialny p.w. Niepokalanego Serca NMP >> 

3. KIELCE-CENTRUM (ul. Jana Pawłą II) – Dworek Laszczyków >>
4. MÓJCZA (gm. Daleszyce, powiat kielecki) – kościół p.w. Matki Bolesnej Częstochowskiej >>  
5. KIELCE-Zagórze (gm. Kielce, zbieg ul. Prostej i ul. Zagórskiej) – kaplica p.w. Matki Boskiej Częstochowskiej >> 
6. WOLA KOPCOWA (gm. Masłów, powiat Kielecki) – drewniana kaplica p.w. Św. Józefa Robotnika 
7. KIELCE- DąbROWA- drewniana kaplica przy kościele p.w. NMP Matki kościóła >> 

8. KIELCE- DYMINY- drewniana kaplica >> 

  

Poza Szlakiem:

Kaplica we wsi Nida >>