Rychnowo - kosciol ewangelicki

GPS: 53.58674, 20.08761

Jeden z nielicznych kościołów drewnianych w regionie; ciekawy przykład recepcji planu centralnego w architekturze drewnianej. Bogate i dobrze zachowane wyposażenie z cennym zabytkiem sztuki późnogotyckiej.

 Wyjątkowym drewnianym zabytkiem Rychnowa jest kościółek zbudowany w 1713 r. jako kościół ewangelicki. Strop kościoła ozdobiony jest polichromią (powstałą rok po wybudowaniu świątyni), przedstawiającą scenę grzechu pierworodnego na tle raju. Na ścianach bocznych widoczne są postacie 11 Apostołów (bez św. Piotra) i portret Marcina Lutra (za ołtarzem). W ołtarzu tryptyk późnogotycki, starszy od kościoła (1517) z rzeźbą koronowania Matki Boskiej. Obok kościoła stoi drewniana dzwonnica z początku XVIII w.

Historia

Rychnowo to wieś szlachecka, lokowana w 1335 r., ze świątynią pod patronatem prywatnym. Pierwszy kościół, wzniesiony zapewne tuż po lokacji osady, został spalony w 1410 r. Odbudowa nastąpiła dopiero ok. 1490 r. Po sekularyzacji państwa zakonnego, jak całym księstwie pruskim, zamieniony na świątynię ewangelicką. Obecny kościół wzniesiono w 1713 roku z inicjatywy właściciela dóbr rychnowskich Ernesta Zygmunta von Kikoll. Bardzo czytelne są w nim odniesienia do architektury murowanej dojrzałego baroku, poczynając od oktogonalnego planu budowli, a kończąc na detalu (wykrój okien, profilowane gzymsy podokapowe, portale). W 1707 roku wzniesiono drewnianą, wolnostojącą dzwonnicę. W 1913 roku, z powodu złego stanu technicznego kościoła, wykonano jego kopię w skali 1 : 1 z przeznaczeniem do ekspozycji królewieckim skansenie (Freilichtmuseum w Królewcu). Kopię tę, jak i część innych zbiorów, jeszcze przed zakończeniem II wojny światowej przeniesiono do Olsztynka, gdzie znajduje się do dzisiaj. Spisany na straty kościół wyremontowano w latach dwudziestych XX wieku, naprawiając zniszczone elementy stropu i ścian. Po II wojnie światowej kościół rzymskokatolicki, prace prowadzone jedynie we wnętrzu, z których ostatnie, kompleksowe miały miejsce w drugiej połowie lat 90 XX w.

Opis

Kościół usytuowany na niewielkim wzniesieniu ze starodrzewem lipowym, znajdującym się w zachodniej części dawnego założenia rezydencjonalnego, w pobliżu kościoła murowane ossarium. Drewniany, konstrukcji zrębowej, węgłowanej na jaskółczy okien, naroża odeskowane, na podmurówce z kamienia polnego i cegły. Założony na planie wydłużonego oktogonu, z kruchtą wejściową po stronie południowej i zakrystią po stronie północnej; od zachodu wolnostojąca dzwonnica. Wnętrze jednoprzestrzenne, pokryte polichromiami z przedstawieniami figuralnymi i ornamentalnymi, na stropie (1714 r.) i ścianach (1730). W zachodniej części empora muzyczna wsparta na drewnianych słupach. Posadzka ceglana. Drzwi główne z dekoracyjnie opracowanymi zawiasami i kutą kołatką. W nastawie ołtarza późnogotycki tryptyk z rzeźbioną grupą Koronacji Marii i malowanymi kwaterami (1517 r., krąg Cranacha st.), pozostałe wyposażenie jednorodne, z czasów powstania kościoła (ława kolatorska, ambona, przedpiersia ławek, epitafium rodziny Kikoll).

Zródło tekstu i zdjęć:

https://www.it.mragowo.pl
https://zabytek.pl
http://leksykonkultury.ceik.eu

Mazurska chata w Szczytnie

https://www.geocaching.com/geocache/GC8XDNC

Chata Mazurska w Szczytnie to drewniany dziewiętnastowieczny budynek mieszkalny zbudowany w początkach wieku przez mazurskiego chłopa-rolnika. Nie została tu przemieszczona, lecz w tym miejscu została zbudowana.

Charakterystyczne jest łączenie w rogach na zewnątrz Chaty bali drewnianych w tzw. "rybi ogon" tj. przez odpowiednie zaciosanie ( bez użycia gwoździ). Brak jest fundamentów. Budynek nie był ozdabiany, w środku ciemny, jak przed laty. Kiedyś był pokryty trzciną, jak większość wiejskich budynków.

Na szczycie od strony ulicy strzela w niebo "pazdur" spełniał rolę odstraszania złych duchów .

Fakt, że wiejski budynek stoi obecnie w mieście, wynika z tego, że w momencie stawiania ta część miasta Szczytna była wsią zwaną Bartna Strona. W roku 1913 przyłączono ten teren do miasta. Po II wojnie światowej przy obecnej ulicy Konopnickiej (dawna Yorkstrasse) stały cztery takie budynki uległy jednak zniszczeniu.

Chata ma cztery odrębne pomieszczenia. Dwa od strony lewej - patrząc od wejścia głównego były pomieszczeniami dla zwierząt. Na wprost wejścia duży komin pusty wewnątrz, tzw. "czarna kuchnia" kiedyś do środka wchodziła gospodyni gotując tam strawę. Na prawo izba świąteczna i mały pokój do spania tzw. zapiecek.

Chata jest urządzona w części oryginalnymi sprzętami (ślubanek, kufry). Są tu także wierne rekonstrukcje, m.in. ławki, kredensy, rogal. Zbiory dawnych przedmiotów kultury materialnej: maselnice do produkcji masła, pralki, magiel, maglownice, tary, żelazka, obroże dla cieląt i wiele innych. Chata spełnia rolę obiektu zabytkowego pod opieką konserwatora, odbywają się tu imprezy kulturalne, mianowicie odczyty, dyskusje, wystawy i inne

Obecnie Chata Mazurska jest własnością Stowarzyszenia Towarzystwo Przyjaciół Szczytna i utrzymywana jest z własnych funduszy pochodzących od członków już od 15 lat.

 

Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku

Na podstawie: muzeumolsztynek.com.pl

Muzeum Budownictwa Ludowego Park Etnograficzny w Olsztynku należy do najsłynniejszych w Polsce i jednocześnie najstarszych w Europie skansenów (etnograficznych muzeów na wolnym powietrzu). Jego początki sięgają 1909 roku, kiedy to na obrzeżach Ogrodu Zoologicznego w Królewcu zgromadzono pierwsze kilkadziesiąt obiektów architektury ludowej (20) oraz dwa obiekty archeologiczne. 

Pierwsze muzeum powstało z inicjatywy Prowincjonalnego Konserwatora Zabytków- Richarda Dethlefsena  w 1909 roku w Królewcu. Wybudowano wówczas  kopie ludowych budowli drewnianych z XVIII- XIX wieku pochodzących z regionów Prus Wschodnich: z Warmii, Mazur, Powiśla i terenów  Litwy. Okres sprzed kolonizacji krzyżackiej ilustrował grób skrzynkowy i kurhan z okresu brązu. Królewiecki Park Etnograficzny- "Dorfmuseum" otwarto w 1913 roku.

W latach 1938-1940 r. przeniesiono park etnograficzny z Królewca na miejskie grunty pod Olsztynkiem w powiecie ostródzkim, przeznaczając teren 35 ha. Z tamtego założenia zachowanych jest obecnie 12 obiektów architektury.

Obecnie do Muzeum należy ok. 90 ha ziemi, przy czym na 35 ha znajdują się: 1 stanowisko archeologiczne, 1 grób kurhanowy oraz  66 obiektów dużej i małej architektury, reprezentujących zróżnicowaną zabudowę wsi powstałą na przestrzeni XVIII- XX wieku na terenach Warmii, Mazur, Powiśla i Litwy. Wyposażenie budynków stanowią zebrane po 1945r. eksponaty pokazujące  tradycyjne metody pracy i obrzędy na wsi w XIX i XX wieku.

REGIONY PREZENTOWANE W SKANSENIE:

Mazury:

Mazury są  jednym z największych regionów etnohistorycznych północnej Polski. Zajmują południową i wschodnią część województwa warmińsko- Mazurskiego, sięgając od Ostródy i Działdowa na zachodzie, po Gołdap i Olecko na wschodzie. Tworzą w ten sposób obraz wielkiego rogala na mapie regionów Polski, którego znaczą część wyznacza granica z Warmią oraz Powiślem i Ziemią Lubawską od zachodu, Podlasiem od wschodu i Kurpiami (północne Mazowsze) od południa. Północną granicę wyznacza granica państwa z Federacją Rosyjską. 

Warmia:

Historyczna kraina w województwie warmińsko- Mazurskim, do 1945 r. znajdowała się w granicach Prus Wschodnich i znana była pod niemiecką nazwą Ermli. (...)

 W 1740 r. " królem w Prusach"  został Fryderyk II, z którego inicjatywy dokonano w 1772 r. I rozbioru Polski. Warmię włączono do Prus Wschodnich a posiadłości biskupa i kapituły uległy sekularyzacji. Władzę zwierzchnią nad ludnością warmińską przejął król pruski. Jednakże Warmia ze względu na odrębność wyznaniową i tak odróżniała się od pozostałej części Prus. Tradycje katolickiej Warmii zachowały się w wyglądzie wsi i w obyczajach. Mimo nasilającej się w XIX wieku germanizacji lud warmiński zachował poczucie Narodowe. Po 1945 r. Warmia znalazła się w granicach Polski.

Powiśle:

Region Powiśla często bywa utożsamiany z regionami sąsiednimi, szczególnie z Żuławami, lub z jednako nazywaną dzielnicą miasta Warszawy. Jednakże, jest to kraina historyczno- geograficzna znajdująca się w dorzeczu rzeki Wisły, w jej dolnym biegu, na wschodnim brzegu. Region to bardzo rozległy i niezbyt dobrze przebadany pod względem etnograficznym i historycznym.

Mała Litwa

(...) W połowie XIV wieku kolonizacja Litwy docierała do Kłajpedy, Tylży, Wystruci, osiągając linię górnej Pregoły i Dejmy. Pogranicze litewsko- niemieckie ciągnęło się od Gierdaw przez Alembork do Zalewu Kurońskiego. Te tereny określano Pruską Litwą lub Małą Litwą. Do końca XVI w. Na terenach Warmii i Małej Litwy pozostała ludność staropruska  uległa całkowitej asymilacji.

Zebrane w olsztyneckim Skansenie przykłady, poszczególnych typów wiatraków, dają świadectwo myśli technicznej, której tradycje sięgają średniowiecza. Zachowane jako eksponaty muzealne, pełnią rolę dydaktyczną.

Za pomocą wiatraka- wykorzystywano siłę wiatru do mielenia zboża do nawadniania i melioracji pól.

Do najstarszych typów wiatraka należy Koźlak- wiatrak kozłowy. "Koźlak" ten w Muzeum, pochodzi ze wsi Wodziany w pow. Morąg na Powiślu. Jego budowa datowana jest na 1775 rok. Translokacji wiatraka do Olsztynka dokonano w latach 1972- 1974. Tzw. "kozioł", od którego pochodzi nazwa wiatraka, stanowi stałą podstawę, podtrzymującą ruchomy korpus wiatraka. Aby dostosować śmigła wiatraka do kierunku wiatru, całą konstrukcję obracano wokół osi za pomocą długiego dyszla.

Drugi typ wiatraka w MBL w Olsztynku to "Paltrak", reprezentowany przez dwa niewielkie obiekty:

• wiatrak z Schenfliess- Sambia, datowany na XVIII/XIX wiek, przeniesiono do Olsztynka w latach 1938- 42 wraz z innymi obiektami ze skansenu w Królewcu
• wiatrak pochodzący z Ruskiej Wsi w gm. Mrągowo na Mazurach, datowany na II poł. XIX wieku, przeniesiony do Skansenu w latach 1976/77.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 "Paltrak" podobny w swej konstrukcji do koźlaka ma w porównaniu z nim bardziej udoskonalony mechanizm obrotowy. Ten typ wiatraka różni się od "koźlaka" jedynie osadzeniem ruchomego korpusu. Korpus umieszczony jest na murowanej podmurówce i posiada pod drewnianą podłogą żelazne kółeczka, które przy obrocie budynku poruszają się po żelaznych szynach, umocowanych na fundamencie. Paltrak także posiada dyszel służący do obracania korpusu, w celu ustawienia skrzydeł w kierunku wiatru.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Holender

Trzeci typ wiatraka znajdujący się w MBL w Olsztynku, dawniej licznie występujący na terenie naszego województwa to wiatrak "Holender".

Wiatraki z ruchomą częścią dachową zaczęto masowo budować w XVII wieku, w Holandii- stąd pochodzi ich nazwa. W następnych wiekach rozpowszechniły się w Europie. W przeciwieństwie do "koźlaka" i "paltraka" to typ wiatraka charakteryzujący się dużych rozmiarów nieruchomym korpusem. Korpus wznoszony był przeważnie z cegły na planie koła lub wieloboku. Na masywnym nieruchomym korpusie umieszczona była ruchoma "czapa" ze śmigłami, co pozwalało na łatwiejsze ustawienie śmigieł do kierunku wiatru. Niewiele zachowało się "holendrów" w całości w konstrukcji drewnianej. Znajdujący się w olsztyneckim Skansenie "holender" pochodzi ze wsi Dobrocin w pow. Morąskim na Powiślu. Budowę wiatraka określa się na 2 poł. XIX wieku. Wiatrak czynny był do maja 1950 roku. W latach 1962- 1965 dokonano translokacji wiatraka do Skansenu w Olsztynku, gdzie po przeprowadzeniu kompleksowych prac konserwatorskich, usytuowano go na wyniesieniu terenu, w północnej części Skansenu.

Zobacz też:

• Wiesława Chodkowska  "W krainie wiatraków" - w "Biuletynie Oddziału Warmińsko- Mazurskiego Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków", Olsztyn, 2006 r., s. 44- 54

Kontakt

Muzeum Budownictwa Ludowego

Park Etnograficzny w Olsztynku

11-015 Olsztynek ul. Sportowa 21 

(0-89) 519-21-64

e-mail: mbl@muzeumolsztynek.com.pl